Büyük cerrahi operasyonlar, yaşlı yetişkinlerde yalnızca fiziksel iyileşme, hareket kabiliyeti ve ağrı yönetimi üzerinde değil, zihinsel sağlık üzerinde de kalıcı etkiler bırakabiliyor. Yeni bir araştırma, bazı yaşlı hastalarda büyük cerrahi işlemlerin ardından hafıza ve düşünme becerilerinde belirgin bir gerileme yaşanabileceğini gösterdi.
Araştırmacılar, ameliyat öncesinde demans belirtisi göstermeyen 70 yaş ve üzerindeki 560 yetişkini inceledi. Katılımcılar; kalça protezi ve karın ameliyatları gibi hastanede en az üç gün yatış gerektiren büyük elektif, kalp dışı cerrahi operasyonlar geçirdi. Araştırma kapsamında katılımcılar, bilişsel becerilerindeki değişimleri değerlendirmek amacıyla altı yıla kadar takip edildi.
Journal of the American Geriatrics Society dergisinde yayımlanan bulgulara göre, katılımcıların yaklaşık yüzde 15’inde ameliyattan kısa süre sonra hafıza ve düşünme becerilerinde keskin bir düşüş görüldü. Bu gerilemenin ilerleyen yıllarda da devam ettiği belirlendi.
En güçlü risk faktörü: Postoperatif deliryum
Araştırmaya göre, ciddi bilişsel gerileme riskini artıran üç temel uyarı işareti öne çıktı: ileri yaş, ameliyat öncesinde daha düşük bilişsel test puanları ve postoperatif deliryum.
Postoperatif deliryum, ameliyattan sonraki saatler veya günler içinde gelişebilen; kafa karışıklığı, düzensiz düşünme ve farkındalık değişiklikleriyle seyreden bir durum olarak tanımlanıyor. Araştırmacılar, ameliyat sonrası deliryum yaşayan hastaların, yaşamayanlara kıyasla uzun vadeli ciddi bilişsel gerileme yaşama olasılığının iki kat daha yüksek olduğunu tespit etti.
Çalışma, büyük bir çok merkezli araştırma projesi olan Successful Aging after Elective Surgery, yani SAGES çalışmasının verilerine dayandırıldı.
Ameliyat sonrası beyin sağlığında üç farklı seyir
Araştırma kapsamında katılımcıların beyin performansı, ameliyat öncesinde nöropsikolojik testler ve bilişsel görevlerle ölçüldü. Ayrıca hastanede yatış sürecinde, Confusion Assessment Method adı verilen standart bir araç kullanılarak deliryum takibi yapıldı.
Sonuçların güvenilirliğini artırmak için araştırmacılar, ameliyat geçirmeyen 119 yaşlı yetişkini de karşılaştırma grubu olarak izledi.
Veriler analiz edildiğinde bilişsel değişim açısından üç farklı tablo ortaya çıktı. Hastaların yaklaşık dörtte biri zihinsel olarak keskinliğini korudu ve belirgin bir gerileme göstermedi. Hastaların yüzde 59’unda ise normal yaşlanma süreciyle uyumlu, hafif düzeyde bir zihinsel gerileme görüldü.
Buna karşın daha küçük bir grupta, zamanla kötüleşen belirgin ve ilerleyici bir bilişsel performans düşüşü saptandı.
Bulgular yüksek riskli hastaların belirlenmesine yardımcı olabilir
Araştırmacılar, elde edilen bulguların doktorlar, hastalar ve aileler için büyük ameliyatların yaşlı yetişkinlerde uzun vadeli beyin sağlığı üzerindeki olası etkilerini daha iyi anlamaya katkı sağlayabileceğini vurguladı.
Yaşlanan nüfusla birlikte bu konu giderek daha önemli hale geliyor. Günümüzde birçok yaşlı hasta; hareket kabiliyetini artırmak, ağrıyı azaltmak veya yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla büyük ameliyatlara karar verirken, uzun vadeli bilişsel ve işlevsel gerileme riskini de göz önünde bulundurmak zorunda kalıyor.
Uzmanlara göre, ameliyat öncesinde yüksek riskli hastaların belirlenmesi, sağlık ekiplerinin özellikle deliryum gibi komplikasyonları önlemeye yönelik adımlar atmasına yardımcı olabilir.
Bulguların rutin klinik uygulamalara tam olarak entegre edilebilmesi için daha geniş ve daha çeşitli hasta gruplarıyla yapılacak yeni araştırmalara ihtiyaç duyuluyor. Bununla birlikte çalışma, yaşlı yetişkinlerde cerrahi planlama ve iyileşme sürecinde bilişsel sağlığın da dikkate alınması gerektiğini ortaya koyuyor.